XXRning Shinjon-uyg‘ur avtonom rayoni hududidan o‘tuvchi G312 milliy avtomobil yo‘li. Dasturxonda esa bug‘i chiqib turgan Shavang da-panjisi: tovuq go‘shti, kartoshka, «pidaymyan» lapshasi va quyuq, xushbo‘y sous.
40 yildan ortiq vaqt avval bu taom Shavan shahridagi yo‘l bo‘yidagi kichik oshxonada paydo bo‘lgan. Bugun esa uning atrofida yillik ishlab chiqarish hajmi 10 million yuandan (taxminan 1,5 million dollar) oshadigan, 10 mingdan ortiq kishini ish bilan ta’minlaydigan maxsus sanoat tarmog‘i shakllangan.
Bir necha o‘n yilliklar davomida mahalliy taom shahar iqtisodiyotining bir qismiga aylandi. U qishloq xo‘jaligi, chorvachilik, qayta ishlash, umumiy ovqatlanish va turizm sohalarini bir-biri bilan bog‘ladi, deb yozadi Steppenews.kz.
Haydovchilar uchun to‘yimli taom
Shavan da-panjisining paydo bo‘lishi G312 avtomobil yo‘li bilan bevosita bog‘liq.
1980-yillarda Shavan orqali Urumchi shahridan Yining, Tacheng, Altay va boshqa hududlarga olib boruvchi yo‘l o‘tgan. Uzoq yo‘l bosib kelgan yuk mashinasi haydovchilari bu yerda dam olish va ovqatlanish uchun to‘xtashgan. Ularga oddiy, to‘yimli va arzon, go‘sht hamda sabzavoti mo‘l taom kerak edi.
Shu tariqa yo‘l bo‘yidagi kichik kafelarda da-panjining mahalliy ko‘rinishi paydo bo‘lgan. Oshpazlar mavjud mahsulotlardan — tovuq go‘shti, shirin va achchiq qalampir, quritilgan qizil qalampir hamda kartoshkadan foydalangan. Tovuq dastlab kuchli olovda qovurilgan, keyin dimlangan. Tayyor taom esa odatda lapsha tortish uchun ishlatiladigan katta laganda ustida tortilgan.
76 yoshli oshpaz Li Shilin da-panjini dastlab tayyorlagan oshpazlardan biri bo‘lgan. Uning xotirlashicha, avvaliga tovuq oddiy likopchalarda tortilgan. Biroq haydovchilar kattaroq porsiya so‘ray boshlagan. Shundan so‘ng taom katta lapsha laganlarida tortila boshlangan. Shu tariqa xitoychada tom ma’noda «katta lagandagi tovuq» degan ma’noni anglatuvchi «da-pan-ji» nomi mustahkamlangan.
Taomning murakkab retsepti yoki yagona qat’iy tayyorlash usuli bo‘lmagan. Uning nomini porsiyaning kattaligi belgilagan, mashhurligi esa yo‘l bo‘ylab bu taom haqida boshqalarga gapirib yurgan haydovchilar hisobiga oshib borgan.
Bugun Shavan shahrida avtomobil yo‘lining ikki tomonida butun boshli «da-pan-ji ko‘chasi» shakllangan. Kechqurun restoranlarning yorqin peshtoqlari yonib, bu hudud sayohatchilar uchun mashhur gastronomik maskanga aylanadi.
Faqat mahalliy mahsulotlar
Shavan da-panjisining mashhurligi mahalliy mahsulotlar bilan ham bog‘liq. Taomni tayyorlashda Anjixay posyolkasining qalampiri, Bortongu hududining kartoshkasi va Tyanshanning shimoliy etaklarida yetishtirilgan tovuqlar go‘shtidan foydalaniladi.
Shavanda xomashyoni yetishtirish va qayta ishlash, mahsulotlarni yetkazib berish hamda restoran biznesini qamrab oluvchi yaxlit ishlab chiqarish zanjiri shakllangan.
2025-yil oxiriga kelib, da-pan-ji uchun yetishtiriladigan tovuqlar soni yiliga 500 ming boshga yetgan, oylik yetkazib berish hajmi esa 40 ming boshdan oshgan. Bu shahardagi 1 mingdan ortiq restoranlarni barqaror ta’minlash uchun yetarli.
Qalampir, kartoshka, ko‘k piyoz va boshqa masalliqlar standartlashtirilgan texnologiyalar asosida yetishtiriladi. «Kontrakt asosidagi qishloq xo‘jaligi» tizimi fermer xo‘jaliklarini bevosita umumiy ovqatlanish korxonalari bilan bog‘laydi.
2024-yilda Shavanda da-pan-ji mahsulotlari sifatini kuzatish tizimi joriy etildi. Parrandalarga butun ishlab chiqarish zanjiri haqidagi ma’lumotlar kiritilgan maxsus identifikatsiya bilaguzuklari taqiladi. Restoranga tashrif buyurgan mijoz kodni skanerlab, mahsulotning yetishtirilishidan tortib tayyor taomgacha bo‘lgan yo‘lini bilib olishi mumkin.
O‘sha yili Shavan da-pan-ji assotsiatsiyasi Shinjon sifat nazorati assotsiatsiyasi bilan hamkorlikda ikkita sohaviy standartni ishlab chiqdi. Ular Shavan da-panjisini tayyorlash texnologiyasi va restoranlarda xizmat ko‘rsatish tartibiga taalluqli.
Majburiyatlar tizimiga rasman qo‘shilgan korxonalar uchun shaharda iste’molchilar huquqlarini himoya qilishning «shikoyat — darhol kompensatsiya» mexanizmi ham joriy etilgan.
Ishlab chiqarish zanjiri va gastronomik turizm
Bugungi kunda Shavanda da-pan-ji bilan bog‘liq 1 300 dan ortiq ovqatlanish shoxobchasi faoliyat yuritadi. Mazkur sohada 10 mingdan ziyod kishi mehnat qiladi. Taom atrofida o‘simlikchilik, chorvachilik, qayta ishlash, umumiy ovqatlanish, madaniyat va turizm yo‘nalishlari ham rivojlanmoqda.
Da-pan-jini sanoat miqyosida ishlab chiqarish rivojlanishi bilan shaharda oziq-ovqat sanoati korxonalari va markazlashtirilgan oshxonalar ham paydo bo‘ldi. 2021-yilda Xinjiang Yuheng Food kompaniyasi Shavan agrotexnologiyalar parkida ikkita ishlab chiqarish liniyasini tashkil etish uchun 15 million yuan (2,1 million dollardan ortiq) investitsiya kiritdi. Ularning yillik quvvati konservalangan da-pan-jining 600 ming dona bankasini ishlab chiqarishga teng. Ishlab chiqarish rasman 2024-yil dekabr oyida ishga tushirilgan.
Shu tariqa Shavan da-panjisi oddiy restoran taomidan do‘konlarda sotiladigan mahsulotga aylandi va o‘z brendi hamda ishlab chiqarish modelini shakllantirdi.
Gastronomiya shaharning turizm iqtisodiyotining ham bir qismiga aylandi. 2026-yil 17–19-iyul kunlari Shavanda da-pan-jiga bag‘ishlangan XI madaniyat va turizm festivali o‘tkazildi. Uch kun davomida festivalga 215 ming kishi tashrif buyurdi, umumiy turistik daromad esa 148 million yuanni (21 million dollardan ortiq) tashkil etdi.
2026-yil yanvaridan iyuligacha Shavan qariyb 4 million sayyohni qabul qildi. Bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 8,28 foiz ko‘p. Turizmdan tushgan jami daromad 2,7 milliard yuanga (taxminan 400 million dollar) yetib, 9,85 foizga oshgan.
Shavan da-panjisi tarixi yo‘l bo‘yidagi savdo tufayli paydo bo‘lgan mahalliy mahsulot vaqt o‘tishi bilan qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishidan tortib restoran biznesi va turizmgacha bo‘lgan barqaror iqtisodiy zanjirni shakllantirishi mumkinligini ko‘rsatadi.
