Qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘tish elektr energetikasini rivojlantirishga bo‘lgan yondashuvlarni bosqichma-bosqich o‘zgartirmoqda. Biroq quyosh elektr stansiyalari sonini shunchaki ko‘paytirishning o‘zi yetarli emas. Ularning ulushi oshgani sari butun energetika tizimining barqarorligi, ya’ni elektr energiyasini qabul qilish, uzatish va undan samarali foydalanish qobiliyati tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu sababli bugungi masala nafaqat qancha yangi quvvat yaratish, balki ularni mavjud energetika infratuzilmasiga qanday integratsiya qilishdan iborat.
Xitoy energetika tizimi jiddiy qayta qurilish jarayonini boshdan kechirmoqda. Xitoy Xalq Respublikasi Davlat energetika boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil iyul oyi oxiriga kelib quyosh energetikasining o‘rnatilgan quvvati 1,286 milliard kVtga yetgan. Bu ko‘rsatkich ilk bor ko‘mir yoqilg‘isida ishlaydigan elektr stansiyalarining o‘rnatilgan quvvatidan oshdi. Natijada quyosh energetikasi o‘rnatilgan quvvat hajmi bo‘yicha mamlakatdagi eng yirik elektr energiyasi manbaiga aylandi.
Yana bir muhim ko‘rsatkich 2026-yilning birinchi yarmida qayd etildi. Umumiy elektr ishlab chiqarishda ko‘mir elektr stansiyalarining ulushi ilk bor 50 foizdan pastga tushdi, qayta tiklanuvchi manbalardan olingan elektr energiyasi ulushi esa 40 foizdan oshdi.
Shu bilan birga, iyul oyi oxirida Xitoydagi barcha elektr stansiyalarining umumiy o‘rnatilgan quvvati 4,08 milliard kVtni tashkil etdi. Demak, quyosh energetikasiga 30 foizdan ortiq ulush to‘g‘ri kelgan. Ko‘lamni tasavvur qilish uchun: 1,286 milliard kVt taxminan 57 ta “Uch dara” GESining umumiy o‘rnatilgan quvvatiga teng. Xitoydagi quyosh energetikasining umumiy o‘rnatilgan quvvati Yevropa Ittifoqiga kiruvchi barcha davlatlardagi quyosh energetikasi quvvatlarining yig‘indisidan ham oshib ketgan.
Quyosh energetikasi mamlakatning turli hududlarida — shimoli-g‘arbdagi cho‘l zonalaridan tortib, sharqiy sohilbo‘yi sanoat korxonalarigacha rivojlanmoqda. So‘nggi yillarda Xitoy jahon fotoelektr energetikasi sanoatida eng to‘liq ishlab chiqarish zanjirlaridan birini ham shakllantirdi.
Yaqin vaqtgacha bu sohada “uchta tashqi qaramlik” deb ataluvchi muammo mavjud edi. Ya’ni xomashyo, uskunalar va mahsulotlarni sotish bozorlari sezilarli darajada xorijiy ta’minotga bog‘liq bo‘lgan. Hozir esa, o‘n yildan ortiq davom etgan rivojlanishdan so‘ng, vaziyat tubdan o‘zgardi. Keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, dunyoda ishlab chiqarilayotgan har o‘nta quyosh panelining sakkiztasi Xitoyda ishlab chiqariladi.
Texnologiyalarning rivojlanishi quyosh elektr energiyasi tannarxining pasayishiga ham olib keldi. Biroq Xitoy uchun quyosh energetikasiga o‘tish faqat ekologik masala emas. Mamlakat dunyodagi eng yirik energiya iste’molchilaridan biri bo‘lib qolmoqda, neft va tabiiy gaz importiga qaramlik esa hanuz saqlanib qolgan. Shu sababli o‘z energiya ishlab chiqarish salohiyatini kengaytirish masalasi energetik xavfsizlik nuqtayi nazaridan ham ko‘rib chiqilmoqda. Bu borada quyosh energiyasining muhim jihati shundaki, uni ishlab chiqarish uchun import qilinadigan yoqilg‘i talab etilmaydi.
Energetika transformatsiyasi ayni vaqtda sanoat siyosati bilan ham chambarchas bog‘liq. Elektromobillar, litiy batareyalari va quyosh panellari taqdim etilgan materialda Xitoy eksportining yangi “uchligi” sifatida tilga olinadi. Ularning rivojlanishi mamlakat tashqi savdosi va iqtisodiy o‘sishining muhim omillaridan biriga aylandi.
Biroq quyosh energetikasining o‘rnatilgan quvvati ko‘mir energetikasidan oshgani uning amaldagi energiya ta’minotidagi ulushi ham xuddi shunday darajaga yetganini anglatmaydi. 2026-yil yanvar–iyul oylarida quyosh energetikasining elektr energiyasining umumiy iste’molidagi ulushi 13 foizni tashkil etdi.
Bundan tashqari, quyosh elektr energiyasi ob-havo sharoiti va kunning vaqtiga bog‘liq. Bu esa undan energetika tizimida barqaror foydalanish masalasini yuzaga keltiradi.
Shu sababli ko‘mir energetikasining roli ham o‘zgarib bormoqda. Ilgari ko‘mir elektr stansiyalari asosiy elektr ishlab chiqarish manbai bo‘lgan bo‘lsa, endilikda ularga energetika tizimini tartibga solish va zaxira quvvatlarini ta’minlashda tobora muhimroq vazifa yuklanmoqda.
Endi masala qaysi energiya manbai ko‘proq o‘rnatilgan quvvatga ega ekanida emas, balki butun tizim iste’molchilarni elektr energiyasi bilan qanchalik barqaror ta’minlay olishida.
Bu vazifa Xitoyning “15-besh yillik” davrga mo‘ljallangan qayta tiklanuvchi energetikani rivojlantirish bo‘yicha yangi rejasida ham o‘z aksini topgan. Hujjatga ko‘ra, ushbu davrda qayta tiklanuvchi energetikaning elektr energiyasiga talab eng yuqori bo‘lgan paytlardagi kafolatlangan quvvatini 300 million kVtdan ortiq oshirish rejalashtirilgan.
Shu bilan birga, energetika sohasining yangi rivojlanish bosqichi ko‘lamni kengaytirish, sifatni oshirish va an’anaviy energiya manbalarini ishonchli tarzda almashtirish bilan tavsiflanadi.
Parallel ravishda Xitoy elektr tarmoqlari infratuzilmasiga ham katta miqdorda investitsiya kiritishni rejalashtirmoqda. “15-besh yillik” davrida yangi elektr energetika tarmog‘ini yaratishga 5 trillion yuandan ortiq, ya’ni qariyb 750 milliard dollar mablag‘ yo‘naltirilishi kutilmoqda.
Bu ish suv xo‘jaligi, elektr energetikasi, hisoblash texnologiyalari, kommunikatsiyalar, shahar muhandislik infratuzilmasi va logistika tizimlarini uyg‘un ravishda rivojlantirishni nazarda tutuvchi “oltita tarmoq” konsepsiyasining bir qismi sifatida ko‘rilmoqda.
Elektr energetikasi uchun bu oddiygina yangi generatsiya quvvatlarini ko‘paytirishdan turli manbalardan kelayotgan elektr energiyasini qabul qila oladigan, uni zarur hududlarga yetkazadigan va undan foydalanishni samarali boshqaradigan tizim yaratishga o‘tishni anglatadi.
Shu sababli Xitoy energetikasidagi o‘tish jarayonining keyingi bosqichi nafaqat o‘rnatilgan quyosh panellari soni, balki butun energetika tizimining qanchalik moslashuvchan va barqaror bo‘lishi bilan belgilanadi.
Shunday qilib, quyosh energetikasi Xitoydagi o‘rnatilgan energiya quvvatlari nisbatini allaqachon o‘zgartirib bo‘ldi. Endi mamlakat oldida navbatdagi vazifa turibdi — butun elektr energetika tizimini qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ortib borayotgan roliga moslashtirish va ularning dunyodagi eng yirik iqtisodiyot hamda energiya iste’moli bozorlaridan birida ishonchli ishlashini ta’minlash.
