Xitoy va AQSH global chaqiriqlarga birgalikda javob bera oladimi va dunyoga ko‘proq barqarorlik baxsh eta oladimi? 2026-yil 13–15-may kunlari AQSH prezidenti Donald Tramp hokimiyatga qaytganidan keyingi ilk tashrifi bilan Xitoyga bordi. Xitoy va AQSH yetakchilari ikki tomonlama munosabatlarning asosiy masalalari, shuningdek, tinchlik va taraqqiyot muammolari yuzasidan chuqur fikr almashdi.
Ikki davlat rahbarlarining muloqoti o‘zaro tushunish va ishonchni mustahkamlash, pragmatik hamkorlikni rivojlantirish, ikki xalq farovonligini oshirish, shuningdek, xalqaro vaziyatga juda zarur bo‘lgan barqarorlik va aniqlikni olib kirishga xizmat qildi. Pekindagi Xitoy va AQSH yetakchilari uchrashuvi ikki tomonlama munosabatlar moslashuv va qayta shakllanish davridan keyingi muhim bosqich bo‘lib, butun dunyo e’tiborini tortdi.
Bugun bir asrda kuzatilmagan ulkan o‘zgarishlar tezlashmoqda, geosiyosiy mojarolar davom etmoqda, jahon iqtisodiyoti qiyinchilik bilan tiklanmoqda, ilmiy-texnologik inqilob esa global kuchlar muvozanatini chuqur o‘zgartirmoqda. Insoniyat misli ko‘rilmagan umumiy chaqiriqlarga duch kelmoqda. Bunday sharoitda Xitoy va AQSHning bir-biriga yaqinlashuvi va hamkorlikni rivojlantirishi nafaqat ikki tomonlama munosabatlar kelajagini, balki butun insoniyatning tinchlik va taraqqiyot istiqbolini ham belgilaydi.
14-may kuni kechqurun Xitoy raisi Si Szinpin Pekindagi Xalq yig‘inlari uyida Tramp tashrifi sharafiga banket uyushtirdi.
“Fukidid tuzog‘i”dan chiqish
Xalqaro jamoatchilik orasida Xitoy-AQSH munosabatlari haqida hanuz noto‘g‘ri qarashlar mavjud. Ko‘pchilik “Fukidid tuzog‘i” deb ataluvchi qarashga tushib qolmoqda va Xitoy hamda AQSH yuksalayotgan va hukmron davlatlar sifatida muqarrar ravishda qarama-qarshilik va keng ko‘lamli mojaro tomon boradi, deb hisoblamoqda. Xitoyning o‘sishi AQSH gegemoniyasiga tahdid sifatida talqin qilinmoqda, bosim va tiyib turish siyosati esa AQSH ustunligini saqlab qolish vositasi sifatida ko‘rilmoqda.
Bunday sovuq urush davridagi tafakkur nafaqat zamon ruhiga zid, balki Xitoy-AQSH munosabatlarining mohiyati va rivojlanish tendensiyasini ham jiddiy buzib ko‘rsatadi.
Joriy uchrashuv davomida Si Szinpin Xitoy va AQSH o‘rtasidagi umumiy manfaatlar kelishmovchiliklardan ko‘proq ekanini, bir tomon muvaffaqiyati ikkinchi tomon uchun ham imkoniyat bo‘lishini hamda Xitoy-AQSH munosabatlarining barqarorligi butun dunyo uchun foydali ekanini ta’kidladi. Uning aytishicha, ikki davlat raqib emas, hamkor bo‘lishi, bir-birining muvaffaqiyati va ravnaqiga ko‘maklashishi hamda yangi davrda buyuk davlatlar o‘rtasidagi to‘g‘ri munosabat yo‘lini topishi kerak.
Si Szinpin, shuningdek, global o‘zgarishlar tezlashayotgan bir paytda Xitoy va AQSH oldida tarixiy savollar turganini — ular “Fukidid tuzog‘i”ni yenga oladimi, buyuk davlatlar o‘rtasidagi yangi munosabatlar modelini yarata oladimi, global chaqiriqlarga birgalikda javob bera oladimi va ikki davlat hamda butun insoniyat uchun yaxshiroq kelajak qura oladimi — degan savollar mavjudligini qayd etdi.
Tramp esa Xitoy va AQSH dunyoning eng muhim va eng qudratli davlatlari ekanini, ularning hamkorligi ikki mamlakat va butun dunyo uchun katta foyda keltirishi mumkinligini bildirdi.
Bu ikki davlat yetakchilarining Xitoy-AQSH munosabatlarining tabiati va kelajagi haqidagi savolga ishonchli javobi bo‘ldi.
So‘nggi yillarda AQSH ekspertlar hamjamiyatining ko‘plab nufuzli vakillari ham ikki tomonlama munosabatlarga nisbatan oqilona baholarni ilgari surmoqda. Mashhur amerikalik olim Jozef Nay tirik chog‘idayoq davlatlar raqobati “musbat yig‘indili o‘yin” bo‘lishi kerakligini va AQSH o‘z xavfsizligini faqat o‘z kuchi bilan ta’minlay olmasligini ta’kidlagan edi. Uning fikricha, Xitoy va AQSH dunyoning ikki yirik iqtisodiyoti sifatida xalqaro jamoat manfaatlarini birgalikda ta’minlashi va hamkorlikni rivojlantirishi kerak.
AQSHning sobiq davlat kotibi Genri Kissinjer ham bir necha bor Xitoy va AQSH dunyoga eng katta foyda ham, misli ko‘rilmagan vayronkorlik ham olib kelish salohiyatiga ega ekanini, shu bois tomonlar o‘zaro hurmat va tenglik asosida ziddiyatlarni hal qilish yo‘llarini izlashi kerakligini ta’kidlagan.
Amerikalik Xitoy bo‘yicha ekspert Jessika Chen Vays Xitoyning kuchayishidan maqsad dunyo ustidan hukmronlik qilish emasligini, AQSH esa Xitoy taraqqiyotini sekinlashtirishga emas, balki o‘z raqobatbardoshligini oshirishga e’tibor qaratishi kerakligini qayd etgan.
Professor Devid Lempton va Pekin universiteti xalqaro strategiya instituti asoschisi Van Szisi birgalikda o‘zaro dushmanlik strategiyasi faqat qurollanish poygasi va global boshqaruv inqiroziga olib kelishini ta’kidlagan. Ularning fikricha, dunyoga Xitoy va AQSH o‘rtasidagi yangi “normallashgan” munosabatlar kerak bo‘lib, ular hamkorlikni oqilona yo‘lga qaytarishi mumkin.
Faktlar shuni ko‘rsatadiki, Xitoy va AQSHning tinch-totuv yashashi va o‘zaro manfaatli hamkorligi ikki xalqning tub manfaatlariga mos keladi hamda global chaqiriqlarga javob berish uchun obyektiv zarurat hisoblanadi.
Global boshqaruv Xitoy va AQSH hamkorligini talab qiladi
Bugun global boshqaruv tizimi tarkibiy inqirozni boshdan kechirmoqda. An’anaviy boshqaruv mexanizmlari bilan zamonaviy xalqaro voqelik o‘rtasidagi tafovut tobora kuchaymoqda, boshqaruv, ishonch, taraqqiyot va tinchlik tanqisligi kengaymoqda.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Jahon savdo tashkiloti kabi ko‘p tomonlama institutlarning nufuzi va vakillik salohiyati jiddiy sinovlarga duch kelmoqda. Qaror qabul qilish mexanizmlari tobora samarasizlashib, murakkablashayotgan global chaqiriqlarga tezkor javob bera olmayapti.
JSTning nizolarni hal qilish mexanizmi amalda falaj holatga tushgan, global savdo tizimi esa tobora parchalanmoqda. BMT Xavfsizlik kengashi ko‘pincha yirik xalqaro mojarolar masalasida boshi berk ko‘chaga kirib qolmoqda va o‘z vaqtida konsensusga kelib, samarali choralar ko‘ra olmayapti.
Shu bilan birga, iqlim o‘zgarishi, global sog‘liqni saqlash, energetik va oziq-ovqat xavfsizligi, sun’iy intellektni tartibga solish kabi muammolar tobora kuchayib, bir-biri bilan chambarchas bog‘lanib bormoqda. Bunday sharoitda birorta davlat yakka holda muammolarni hal qila olmaydi.
Bundan tashqari, bir tomonlamalik, proteksionizm va gegemonizmning kuchayishi global boshqaruv tizimini jiddiy mavjudlik inqirozi oldiga olib kelmoqda.
Si Szinpin 2025-yilda Pusandagi uchrashuv chog‘idayoq dunyoda ko‘plab murakkab muammolar mavjudligini va Xitoy hamda AQSH buyuk davlatlar sifatida birgalikda mas’uliyat namoyon etib, ikki mamlakat va butun dunyo uchun ko‘proq foydali ish qilishi mumkinligini ta’kidlagan edi.
Dunyoning eng yirik rivojlanayotgan davlati va eng yirik rivojlangan davlati sifatida, shuningdek, BMT Xavfsizlik kengashining doimiy a’zolari bo‘lgan Xitoy va AQSH tinchlikni saqlash hamda taraqqiyotga ko‘maklashish uchun alohida mas’uliyatga ega.
Tarix shuni ko‘rsatadiki, ikki davlat terrorizmga qarshi kurash, qurol tarqatilmasligi, xalqaro moliyaviy inqirozni yengib o‘tish, Ebola epidemiyasiga qarshi kurash kabi sohalarda muvaffaqiyatli hamkorlik qilib, xalqaro barqarorlikka hissa qo‘shgan.
Bugun xalqaro hamjamiyat Xitoy va AQSHdan hamkorlikni kengaytirish, muloqotni mustahkamlash va kelishmovchiliklarni boshqarish orqali dunyoga ko‘proq barqarorlik hamda bashorat qilinadigan muhit olib kirishni har qachongidan ko‘proq kutmoqda.
Buyuk davlatlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar tamoyillari
Xitoy va AQSH o‘rtasidagi ijobiy hamkorlikni rivojlantirish uchun to‘g‘ri yo‘naltiruvchi tamoyillarni belgilash zarur.
Birinchidan, o‘zaro hurmat va tinch-totuv yashash tamoyiliga amal qilish, bir-birining ijtimoiy tizimi, rivojlanish yo‘li va asosiy manfaatlarini hurmat qilish kerak. Aynan shu ikki tomonlama munosabatlar hamda global boshqaruvning asosi hisoblanadi.
Ikkinchidan, tenglik, o‘zaro manfaat va umumiy yutuq uchun hamkorlik tamoyillariga amal qilish zarur. Xitoy va AQSH iqtisodiy jihatdan allaqachon chuqur bog‘langan bo‘lib, keyingi hamkorlik umumiy “manfaatlar pirogi”ni kengaytirishi va nafaqat ikki davlat, balki rivojlanayotgan dunyoga ham foyda keltirishi kerak.
Uchinchidan, haqiqiy ko‘p tomonlama yondashuvni qo‘llab-quvvatlash, markaziy rol Birlashgan Millatlar Tashkilotiga tegishli bo‘lgan xalqaro tizimga tayangan holda ish yuritish, yopiq bloklar va cheklovchi qoidalarni shakllantirmaslik kerak. Xitoyning Global taraqqiyot tashabbusi, Global xavfsizlik tashabbusi va Global sivilizatsiyalar tashabbusi hamkorlikni chuqurlashtirish uchun muhim platformaga aylanishi mumkin.
To‘rtinchidan, umumiylikni izlash va farqlarni saqlab qolish tamoyiliga amal qilish, kelishmovchiliklarni samarali boshqarish zarur. Ikki davlat o‘rtasidagi farqlar tabiiy holat, biroq ular global boshqaruv sohasidagi hamkorlikni buzmasligi kerak.
Hamkorlikning amaliy yo‘nalishlari
Muallif fikricha, Xitoy va AQSH hamkorlikning bir nechta asosiy yo‘nalishlariga e’tibor qaratishi mumkin.
Birinchisi — iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlash va jahon iqtisodiyotini barqarorlashtirish uchun makroiqtisodiy siyosatni muvofiqlashtirish. AQSH Xitoyga qarshi bir tomonlama tariflarni bekor qilishi, asossiz eksport cheklovlari va investitsiya to‘siqlaridan voz kechishi kerak.
Ikkinchisi — sun’iy intellekt va biotibbiyot kabi yangi texnologiyalar bo‘yicha global boshqaruv tizimini birgalikda shakllantirish. Ikki davlat “nol yig‘indili o‘yin” mantig‘idan voz kechib, texnologiyalar sohasida xalqaro me’yorlarni ishlab chiqishi kerak.
Uchinchisi — energetika va oziq-ovqat xavfsizligi sohasidagi hamkorlik. Xitoy va AQSH jahon bozorlari bo‘yicha axborot almashish mexanizmlarini yaratishi, narxlarni birgalikda barqarorlashtirishi va rivojlanayotgan davlatlarga oziq-ovqat barqarorligini mustahkamlashda yordam berishi mumkin.
To‘rtinchisi — tinchlik va xavfsizlikni qo‘llab-quvvatlash maqsadida xalqaro va mintaqaviy masalalar bo‘yicha muvofiqlashtirishni kuchaytirish. Muallif Birlashgan Millatlar Tashkiloti tamoyillariga amal qilish va bir tomonlama bosim hamda aralashuv siyosatidan voz kechish zarurligini ta’kidlaydi.
Dunyoga qarama-qarshilik emas, hamkorlik kerak
Buyuk davlatlar raqobati davrning asosiy belgisi bo‘lib qolmasligi kerak. Faqat birdamlik va hamkorlik insoniyatga qiyinchiliklarni yengib o‘tishda yordam bera oladi.
Si Szinpin bir necha bor Xitoy va AQSH bir-birining muvaffaqiyati hamda ravnaqiga ko‘maklashib, ikki davlat va butun dunyoga foyda keltirishi mumkinligini ta’kidlagan. Tramp ham Xitoy va AQSH birgalikdagi sa’y-harakatlari bilan deyarli barcha global muammolarni hal qila olishini aytgan edi.
Global o‘zgarishlar sharoitida dunyoga buyuk davlatlar qarama-qarshiligi sabab yuzaga keladigan parchalanish va ichki holdan toyish kerak emas. Dunyoga umumiy mas’uliyat, manfaatlarni bo‘lishish va xalqaro qoidalarni birgalikda shakllantirish zarur.
Farqlar va raqobatga qaramay, Xitoy va AQSH uzviy umumiy manfaatlarga ega hamda eng muhim global mas’uliyatni zimmasiga olgan. Agar tomonlar o‘zaro hurmat, tinch-totuv yashash va o‘zaro manfaatli hamkorlik tamoyillariga amal qilsa, raqobat chegaralarini belgilasa, pragmatik hamkorlikni kengaytirsa va xavflarni samarali boshqarsa, ular konstruktiv va strategik barqaror munosabatlarni shakllantirib, buyuk davlatlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarning yangi yo‘lini — tartibli raqobat, samarali hamkorlik va nazorat qilinadigan barqarorlik yo‘lini ochishi mumkin.
Bu nafaqat Xitoy va AQSHning uzoq muddatli taraqqiyoti uchun muhim, balki dunyo taraqqiyotiga yanada oqilona, barqaror va konstruktiv yo‘nalish baxsh etishi mumkin.
