Nima uchun asosan Xitoyning Shinjon hududida uchraydigan karizlar (yer osti suv kanallari) Buyuk Xitoy devori va Buyuk Xitoy kanali bilan bir qatorda tilga olinadi? Nega ular Sichuandagi Duzyanyan sug‘orish tizimi hamda Guansidagi Linqu kanali bilan birgalikda Qadimgi Xitoyning eng yirik uchta gidrotexnika inshootidan biri hisoblanadi?
Buyuk Ipak yo‘lining bugungi kungacha amalda foydalanib kelinayotgan kam sonli "jonli madaniy merosi" obyektlaridan biri bo‘lgan ming yillik karizlar Tyanshan tog‘larining erigan qor va muz suvlarini ushbu serhosil vohaga yetkazib kelmoqda.
Nima sababdan kariz Buyuk Ipak yo‘lining qurg‘oqchil mintaqasidagi hayotning bosh tomiriga aylandi? Uning yaratilishi jahon sug‘orish tizimlari tarixida qanday ahamiyat kasb etdi? Bugungi kunda Shinjondagi karizlarning holati qanday?
«China News Service» (CNS) axborot agentligining «Sharq — G‘arb» rukni uchun bergan intervyusida ushbu savollarga Turfon tadqiqotlari instituti ilmiy xodimi o‘rinbosari Li Gan javob beradi.
CNS: Kariz nima? Nega bunday inshootlar asosan cho‘l va qurg‘oqchil hududlarda uchraydi?
Li Gan:
Kariz — bu qadimiy gidrotexnika inshooti bo‘lib, inson qo‘li bilan qazilgan yer osti suv yo‘lidir. U baland tog‘lardan oqib tushadigan va yer ostiga singib ketadigan erigan qor hamda muz suvlarini yuzaga chiqarib, ularni maishiy ehtiyojlar va dehqonchilik uchun ishlatishga imkon beradi. Shu bois karizlarni ko‘pincha «yer osti kanallari» deb ham atashadi.
Turfon orqali safar qilgan mashhur davlat arbobi, mutafakkir va Sin sulolasi davridagi milliy qahramon Lin Szesyuy karizlarni quyidagicha tasvirlagan:
«Yo‘l bo‘ylab juda ko‘p chuqurlarni ko‘rdim. Ularning nomini so‘raganimda, "jin" (kariz quduqlari) deb javob berishdi. Ular suvni janubdan shimolga gorizontal yo‘nalishda olib o‘tadi. Suv yer ostida qazilgan kanallar orqali oqadi. Bu haqiqatan ham hayratlanarli manzara.»
Kariz to‘rtta asosiy qismdan iborat:
- vertikal shaxtalar (quduqlar);
- yer osti kanallari;
- ochiq kanallar;
- suv to‘plash hovuzlari.
Turfon hududida yer osti kanallari qishloqlardan boshlab Tyanshan tog‘lari etaklariga tomon qaziladi. Qurilish qulay bo‘lishi uchun har 20–50 metrda vertikal shaxtalar qazilib, ular qazilgan tuproqni tashqariga chiqarish hamda shamollatish vazifasini bajaradi.
Yer osti kanali tog‘ etaklariga yaqinlashgach, u yer osti suv qatlamlari bilan tutashadi va suv yig‘uvchi yo‘lakni hosil qiladi. Shu yo‘l orqali Gobi cho‘liga singib ketgan Tyanshan tog‘larining erigan suvlari qishloqlarga yetkaziladi. Keyinchalik ochiq kanallar orqali suv omborlariga oqib, sug‘orish va kundalik ehtiyojlar uchun foydalaniladi.
Karizlar asosan Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning qurg‘oqchil cho‘l hududlarida uchraydi. Ularning izlari Yevropada ham topilgan.
Bunday hududlarda yog‘ingarchilik nihoyatda kam bo‘lib, bug‘lanish darajasi juda yuqori bo‘ladi. Masalan, Turfon hududida yillik o‘rtacha yog‘ingarchilik atigi 16 millimetr, bug‘lanish esa 3000 millimetrdan ortiqni tashkil etadi.
Bunday sharoitda dehqonchilik qilish deyarli imkonsiz. Biroq baland tog‘lardan juda ko‘p miqdorda erigan suvlar oqib tushadi, hudud esa tabiiy botiqlikdan iborat. Hosil yetishtirish va yashab qolish uchun odamlar shimoldagi Bog‘da-Ula cho‘qqisi hamda g‘arbdagi Qoraucheng tog‘laridan keladigan suvlarni karizlar orqali dalalarga yo‘naltira boshlagan. Natijada sahro o‘rnida yashil vohalar vujudga kelgan.
Shu sababli xalq orasida karizlar ko‘pincha «hayot manbai» deb ataladi.
Li Gan:
Karizlarning paydo bo‘lishi quruq sahroga hayot baxsh etdi. Ular nafaqat o‘simlik va hayvonot dunyosi uchun yashash muhitini yaratdi, balki vohalarning shakllanishi hamda insoniyat sivilizatsiyasining rivojlanishi uchun zarur ekologik sharoitni ham ta’minladi.
Ma’lumki, Turfon Buyuk Ipak yo‘lining eng muhim chorrahalaridan biri bo‘lib, Sharq va G‘arb madaniyatlari aynan shu yerda tutashgan. U to‘rtta buyuk sivilizatsiya tizimi kesishgan hududda joylashgan bo‘lib, qadimgi savdo yo‘lining eng yirik vohalaridan biri sanalgan.
Tarixiy manbalarga ko‘ra, Turfon hududida kamida 18 xil qadimiy yozuv turi va 25 ta til qo‘llanilgan. Bu yer Xitoy, Hind, Yunon va Islom madaniyatlari o‘zaro uyg‘unlashgan noyob maskanga aylangan. Shuningdek, bu hududda dunyoning yetti yirik dini va diniy oqimlari — shomoniylik, zardushtiylik, buddaviylik, daosizm, nestorianlik, moniylik va islom bir davrning o‘zida mavjud bo‘lgan.
Aynan karizlar ming yillar davomida baland tog‘lardagi erigan qor va muz suvlarini uzluksiz ravishda Turfon-Hami botig‘iga yetkazib turgani sababli Gobi cho‘lida hayot gullab-yashnadi va o‘ziga xos sivilizatsiyalar vujudga keldi. Turfon ko‘plab xalqlarning vatani hamda turli madaniyatlar bir-birini boyitgan markazga aylandi.
Karizlar bilan sug‘orilgan vohalar Sharq va G‘arb o‘rtasida qatnov qilgan elchilar, savdogarlar, olimlar, sayyohlar, missionerlar va rohiblarni o‘ziga jalb qilgan. Ular Xitoyning ulkan sivilizatsiyasini G‘arbga olib borgan bo‘lsalar, o‘z navbatida Xitoyga boshqa mamlakatlarning dini, ilm-fani va madaniyatini olib kirganlar.
Buning yorqin dalillaridan biri shuki, Turfon hududida xitoy, sug‘d va sanskrit tillarida yozilgan juda ko‘p qo‘lyozmalar, jumladan ikki tilli hujjatlar topilgan. Bu topilmalar Sharq va G‘arb sivilizatsiyalarining o‘zaro uyg‘unlashganini yaqqol tasdiqlaydi.
Shu bois «Buyuk Ipak yo‘lining hayot tomiri» degan ta’rif karizlarga juda mos keladi. Bu ibora suv resurslaridan oqilona foydalanish bilan qurg‘oqchil hududlarda sivilizatsiyalarning rivojlanishi o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ifodalaydi.
CNS: Shinjon karizlarining kelib chiqishi haqida turli qarashlar mavjud. Ilmiy jamoatchilik qanday asosiy nazariyalarni ilgari suradi? Shuningdek, karizlar jahon sug‘orish inshootlari tarixida qanday o‘rin tutadi?
Li Gan:
Hozirgi kunda ilmiy doiralarda Shinjon karizlarining kelib chiqishi haqida uchta asosiy nazariya mavjud.
Birinchi nazariyani Sin sulolasi oxirida yashagan olim Tao Baolyan ilgari surgan. Uning fikricha, Shinjon karizlari Xan sulolasi davrida Guanchjun hududida mavjud bo‘lgan quduq-kanallar (jinqu) tizimidan kelib chiqqan. Mashhur tarixchi Van Govey o‘zining «G‘arbiy o‘lkadagi quduq-kanallar tadqiqoti» asarida ushbu fikrni ilmiy asoslab bergan. Keyinchalik tarixchi Xuan Venbi ham bu qarashni qo‘llab-quvvatlagan.
Ikkinchi nazariya «Fors nazariyasi» deb ataladi. U XX asr boshlarida, G‘arb ekspeditsiyalarining Shinjondagi tadqiqotlari davrida shakllangan.
1906-yilda amerikalik geograf Ellsvort Xantington Turfondagi karizlar taxminan 1780-yillar atrofida Fors yoki Kaspiy dengizi orti hududlaridan kirib kelgan degan fikrni ilgari surgan. Keyinchalik xitoylik olimlar Chjan Chjii va Xuan Shenchjan ham shu qarashni qo‘llab-quvvatlaganlar.
Uchinchi nazariya esa «mahalliy kelib chiqish» nazariyasidir. Uni ilgari surgan xitoylik tadqiqotchilar karizlar Shinjonning o‘zida mustaqil ravishda shakllangan deb hisoblaydilar.
Tadqiqotchi Lyu Xunlyanning fikriga ko‘ra, Turfondagi karizlar 1782-yildan keyin paydo bo‘lgan va 1807-yilga kelib ularni qurish texnologiyasi to‘liq shakllanib bo‘lgan.
Olim Chjan Siju esa karizlarning yuzaga kelishi hududning tabiiy va mahalliy sharoitlari bilan bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. U hatto «kariz» atamasi Forsdan Shinjonga emas, aksincha Shinjondan Forsga kirib borgan bo‘lishi mumkinligini ham ilgari suradi.
Bugungi kungacha bu masalada yagona ilmiy xulosa mavjud emas.
Biroq mahalliy idoralar hamda ilmiy muassasalar tomonidan o‘tkazilgan radiouglerod tahlillari Turfondagi eng qadimgi karizlar Min sulolasi davrining o‘rtalariga tegishli ekanini ko‘rsatmoqda.
2006-yilda Shinjon Karizlarini o‘rganish jamiyati Turfon hududida o'tkazilgan umumiy ro‘yxatga olish davomida Bezeklik Ming Budda g‘orlari yaqinida juda qadimiy kariz kanali topilganini ma'lum qilgan.
Bugungi kunda dunyoning turli hududlarida karizlar turlicha nomlanadi:
- arab tilida — Qanat;
- Suriya va Falastinda — Fugara;
- Shimoliy Afrikada — Foggara;
- uyg‘ur tilida esa — Kariz.
Bu atama talaffuz jihatidan fors tilidagi nomga juda yaqin.
Shuningdek, Germaniya, Italiya va Ispaniyada ham qadimiy karizlarning izlari topilgan. Bu esa karizlar insoniyat tarixidagi eng samarali va universal sug‘orish tizimlaridan biri bo‘lganini ko‘rsatadi.
Karizlar vohalarni qum bo‘ronlaridan himoya qilgan, yashash uchun qulay muhit yaratgan, mahalliy ekologik muvozanatni saqlash hamda mikroiqlimni tartibga solishda muhim rol o‘ynagan.
Turfondan tashqari, kariz madaniyatining yana bir mashhur markazi Eronning Koshon shahri hisoblanadi. Turfon va Koshondagi karizlarni qurish usullari ko‘p jihatdan o‘xshash. Har ikkala hududda ham karizlar bugungi kungacha qishloq xo‘jaligi va kundalik hayotda faol qo‘llanilib, iqtisodiy, siyosiy, madaniy hamda ijtimoiy taraqqiyotga katta ta'sir ko‘rsatib kelmoqda.
1980-yillardan boshlab iqlim isishi, yog‘ingarchilikning kamayishi hamda qishloq xo‘jaligida quvurli quduqlarning haddan tashqari ko‘p qazilishi oqibatida yer osti suvlari sathi pasaya boshladi. Natijada ko‘plab karizlar qurib qoldi yoki butunlay yo‘qolib ketdi.
Biroq XXI asrga kelib kariz qurish texnologiyasi Xitoyning Milliy nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgach, ushbu noyob inshootlarga yana alohida e'tibor qaratila boshlandi.
Qadimiy sug‘orish tizimini qayta tiklash maqsadida 2009-yildan boshlab Xitoy markaziy hukumati hamda Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni ma'muriyati 200 dan ortiq karizni saqlab qolish va mustahkamlash ishlari uchun 100 million yuandan ortiq mablag‘ ajratdi.
Amalga oshirilgan ishlar doirasida:
- 19 mingta vertikal shaxta mustahkamlandi;
- 900 kilometrga yaqin yer osti va ochiq kanallar tozalandi hamda ta'mirlandi.
Faqat Turfonning o‘zida:
- 165 ta kariz;
- 14 mingta shaxta;
- 700 kilometrga yaqin kanal ta'mirlandi.
Natijada qayta tiklangan karizlarning suv chiqarish hajmi turli darajada oshdi va ularning butunlay yo‘qolib ketish jarayoni sezilarli darajada sekinlashdi.
Bugungi kunda ham Turfon atrofidagi cheksiz Gobi cho‘lida asalari uyasini eslatuvchi uzun-uzun tuproq tepaliklarini ko‘rish mumkin. Inson bo‘yi keladigan har bir bunday tepalik aslida karizning vertikal shaxtasi og‘zidir.
Ularning ostida Tyanshan tog‘laridan kelayotgan musaffo erigan suv oqib yotadi. Bu suv yer osti va ochiq kanallar orqali qishloqlar hamda ekin maydonlariga yetkaziladi. Natijada uzumzorlar, poliz ekinlari, pomidor va qalampir dalalari sug‘oriladi hamda "Olovli zamin" nomi bilan mashhur Turfon vohasiga hayot baxsh etiladi.
Mahalliy aholi bugungi kungacha karizlardan qishloq xo‘jaligida faol foydalanishda davom etmoqda.
Bundan tashqari, karizlar Turfonning mashhur sayyohlik maskanlaridan biriga aylangan.
Xitoy va dunyoning turli mamlakatlaridan kelgan sayyohlar yozning jazirama issig‘ida **Huoyanshan (Olovli tog‘lar)**ni tomosha qilgach, yer ostidagi salqin kariz yo‘laklariga tushib, Tyanshan tog‘larining musaffo erigan suvlari bilan tanishish va salqinlashish imkoniga ega bo‘ladilar.
Li Gan haqida
Li Gan — Xitoy Markaziy Millatlar universiteti doktori, Shinjon universiteti postdoktoranti, Turfon tadqiqotlari instituti ilmiy xodimi o‘rinbosari.
U, shuningdek:
- Xitoy Qadimgi yozuvlarni o‘rganish assotsiatsiyasi a'zosi;
- Xitoy Dunxuan va Turfon tadqiqotlari jamiyati a'zosi;
- Shinjon yozma yodgorliklarini tadqiq etish markazi a'zosi hisoblanadi.
Li Ganning ilmiy faoliyati asosan:
- qadimgi uyg‘ur qo‘lyozmalarini tadqiq etish va tizimlashtirish;
- karizlarni muhofaza qilish;
- ularni ilmiy jihatdan o‘rganish masalalariga bag‘ishlangan.
U 1 ta milliy ilmiy loyiha va 1 ta Xitoy Postdoktoral jamg‘armasi loyihasi rahbari hisoblanadi. Shuningdek, 3 ta ilmiy monografiya hammuallifi hamda 20 dan ortiq ilmiy maqola muallifidir.
